Milli və dini identiklik: İdeyadan praktik sosial mexanizmə - TƏHLİL

Alı Balayev,
tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Müasir Azərbaycanda dini sahə ictimai-siyasi sistemin kənarında qalan ayrıca bir struktur kimi deyil, ümumi sosial sabitliyin tərkib hissəsi kimi formalaşır. Burada əsas yanaşma dinin ictimai harmoniyaya xidmət etməsi və hüquqi çərçivə daxilində fəaliyyət göstərməsidir. Dövlətin bu sahədə rolu isə daha çox tənzimləyici və balanslaşdırıcı xarakter daşıyır.

Bu modeldə məqsəd dini institutların siyasi proseslərə təsir alətinə çevrilməsinin qarşısını almaq, eyni zamanda cəmiyyətdə fərqli inanc sistemlərinin paralel şəkildə mövcudluğunu təmin etməkdir. Beləliklə, din ictimai rəqabət elementi deyil, sosial sabitlik faktoruna çevrilir.

Çoxmədəniyyətlilik Azərbaycanda yalnız nəzəri bir yanaşma kimi deyil, gündəlik sosial münasibətlərin formalaşdırdığı real mühit kimi inkişaf edir. Müxtəlif etnik və dini qrupların eyni sosial məkanda yaşaması burada tarixi təcrübə ilə müasir dövlət siyasətinin kəsişməsində formalaşır.

Bu mühitin davamlılığını təmin edən əsas amil hüquqi bərabərlik prinsiplərinin tətbiqi və ictimai institutların inklüzivliyidir. Nəticədə fərqli kimliklər arasında rəqabət deyil, qarşılıqlı uyğunlaşma və sosial adaptasiya prosesi güclənir.

Ölkənin daxili sosial harmoniyası təkcə milli çərçivədə qalmır, regional mühitə də təsir göstərən faktor kimi çıxış edir. Cənubi Qafqaz kimi həssas geosiyasi məkanda sabit sosial modelin mövcudluğu müəyyən mənada balanslaşdırıcı rol oynayır.

Bu baxımdan Azərbaycan həm daxili idarəetmə, həm də xarici siyasət baxımından sabitlik yönümlü davranış modeli formalaşdırır. Bu modelin əsas xüsusiyyəti isə kəskin ideoloji qütbləşmələrdən uzaq dayanmaq və praqmatik yanaşmanı üstün tutmaqdır.

Qloballaşma şəraitində dini və ideoloji axınların sərhədsiz yayılması müəyyən risklər yaradır. Xüsusilə gənc nəslin müxtəlif radikal təsir mərkəzlərinə açıq olması sosial struktur üçün çağırış hesab olunur.

Bu kontekstdə əsas problem dinin mənəvi sistem kimi deyil, siyasi məqsədlər üçün manipulyasiya vasitəsi kimi təqdim edilməsidir. Belə halların qarşısının alınması üçün yalnız inzibati nəzarət deyil, həm də maarifləndirici sosial mexanizmlər vacib rol oynayır.

Azərbaycan cəmiyyətində dini dəyərlər çox vaxt milli kimliyin tərkib hissəsi kimi qəbul edilir. Bu yanaşma dini və milli identiklik arasında rəqabət deyil, qarşılıqlı tamamlanma yaradır.

Lakin bu balansın qorunması vacib şərtdir. Çünki ifrat ideoloji yanaşmalar bu harmoniyanı poza və sosial parçalanma riskini artıra bilər. Buna görə də dövlət siyasətində əsas məqsəd identikliklərin toqquşması deyil, uzlaşmasıdır.

Uzunmüddətli sabitliyin təmin olunması üçün ən effektiv vasitələrdən biri təhsil və ictimai maarifləndirmədir. Dini və mədəni müxtəliflik haqqında düzgün biliklərin formalaşdırılması radikal təsirlərə qarşı immunitet yaradır.

Eyni zamanda, media, təhsil müəssisələri və ictimai institutların koordinasiyalı fəaliyyəti sosial şüurun inkişafında mühüm rol oynayır. Bu yanaşma yalnız təhlükələrin qarşısını almağa deyil, həm də daha dayanıqlı sosial strukturun formalaşmasına xidmət edir.

Azərbaycanda formalaşmış sosial model müxtəlif kimliklərin birgəyaşayışına əsaslanan praktik sistem kimi qiymətləndirilə bilər. Bu modelin davamlılığı isə hüquqi bərabərlik, ictimai dialoq və maarifləndirmə kimi üç əsas sütun üzərində dayanır.

Gələcək mərhələdə əsas çağırış bu balansın qorunması və qlobal dəyişikliklərin yaratdığı yeni risklərə adaptasiya qabiliyyətinin artırılmasıdır.

Məqalə, Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə Media və Mülki Cəmiyyət İctimai Birliyi tərəfindən həyata keçirilən “Sabitlik adası: tolerant və mulltikultural Azərbaycan” layihəsi çərçivəsində hazırlanmışdır.