Neva və Xəzər sahilləri: Tarix şəxsiyyətlərin simasında

"Sankt-Peterburqskie vedomosti" qəzetində ADA Universitetinin tələbəsi Rüfət Məmmədovun tarixən bu şəhərdə təhsil alan, onun ictima-siyasi, mədəni, elmi həyatında xüsusi rol oynayan, eləcə də Böyük Vətən müharibəsi illərində Rusiyanın şimal paytaxtının müdafiəsində böyük xidmətləri olan görkəmli azərbaycanlılar haqqında məqaləsi dərc olunub.

News24.az saytı həmin məqaləni təqdim edir:

Neva və Xəzər sahilləri: Tarixi şəxsiyyətlər

Konnoqvardeyski bulvarında gəzərkən Sankt-Peterburq sakinləri tez-tez knyaz Koçubeyin sarayının hasarını bəzəyən mavritan qadınlarının zərif fiqurlarına baxmaq üçün dayanırlar. Onların tarixi görünüşü heykəltəraş Tofik Mərdəliyev tərəfindən bərpa edilib. İndi onlar bir əsr yarım əvvəl olduğu kimi, yenidən yoldan keçənləri sevindirir. Şəhər mühitinin kiçik görünən bu detalı Neva ilə Xəzər dənizi sahilləri arasındakı güclü əlaqəni xatırlamaq üçün əla fürsətdir. Azərbaycanlı mütəxəssislər Sankt-Peterburqda başqaları ilə bərabər səviyyədə çalışaraq elmə, müdafiəyə və mədəniyyətə töhfələr verirdilər.

Şərqşünaslığın beşiyində

Rus akademik elmini dünyanın ən güclü şərqşünaslıq məktəblərindən biri olan Sankt-Peterburq şərqşünaslıq məktəbi olmadan təsəvvür etmək çətindir. Azərbaycanlı maarifçi və alimlər onun formalaşmasında mühüm rol oynayıblar.

Universitet arxivlərində professor Mirzə Cəfər Topçubaşovun İmperator Sankt-Peterburq Universitetində uzun illər fars ədəbiyyatından dərs dediyi barədə dəlillər var. Aleksandr Qriboyedov Şərqə ilk diplomatik səfərinə hazırlaşanda Şərq dilləri dərsləri üçün məhz onun yanına gəlmişdi. Topçubaşov həmçinin şərqşünaslar Aleksandr Xodzko və Vasili Qriqoryevə də dərs deyib.

Elə həmin illərdə alim Aleksandr Kasımoviç - Mirzə Kazım bəy Sankt-Peterburqda çalışıb və universitetin Şərq Dilləri fakültəsinin ilk dekanı olub. Onun elmi nüfuzu mübahisə doğurmurdu: 1835-ci ildə o, Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü oldu. Fundamental əsərləri ona beynəlxalq səviyyədə şöhrət gətirdi: Mirzə Kazım bəy Böyük Britaniya Kral Asiya Cəmiyyətinin üzvü oldu və xaricdə Rusiya Şərqşünaslığının nüfuzunu təsdiq etdi.

Atəş xətti

Universitetlər Şərqi öyrənərkən, paytaxtın hərbi akademiyaları da zabitlər hazırlayırdı. 1906-cı ildən 1914-cü ilə qədər general-leytenant Əliağa Şıxlinski "Çarskoe selo"da Artilleriya Zabitləri Məktəbində dərs deyirdi. Onun qapalı mövqelərdən atəş üçün riyazi hesablamaları silahlı qüvvələrin bu qolunun inkişafında mühür rol oynadı və orduda onun böyük hörmətlə "Rus artilleriyasının Allahı" adlandırılmasına səbəb oldu. Onun atəşi hesablamaq üçün istifadə etdiyi "Şıxlinski üçbucağı" metodu hərbi dərsliklərə daxil edildi. Artilleriya generalı Səməd bəy Mehmandarov da onunla birlikdə xidmət keçdi və Port Arturun müdafiəsində iştirak etdi.

Sankt-Peterburqun Pajeski korpusunun məzunları arasında Hüseyn xan Naxçıvanskinin də siması xüsusi diqqət çəkir. Elit qvardiya bölmələrinin komandiri olan Naxçıvanski II Nikolayın müşayiəti ilə general-adyutant rütbəsinə layiq görülən azsaylı müsəlman hərbi liderlərindən biri idi. Monarxiyanın süqutu zamanı o, sona qədər imperatoruna sadiq qaldı və 1919-cu ildə faciəvi şəkildə həlak oldu.

Modern və səhnə

Sankt-Peterburq ilə Bakı arasındakı münasibətlər həmişə canlı mədəni mübadilə ilə xarakterizə olunub. Sankt-Peterburq İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun məzunu Zivərbəy Əhmədbəyov sonradan Bakının ilk baş memarı olub. Şəhərin "Bakı moderni" üslubunda tanınan görünüşünü formalaşdıran məhz onun vizyonu olub. Bunun ən bariz nümunəsi memarın Bakıda dizayn etdiyi Təzəpir məscididir.

Bu iki şəhəri musiqi incəsənəti də sıx bağlayır. Azərbaycan klassik musiqisinin banisi Üzeyir Hacıbəyov ali musiqi təhsilini Sankt-Peterburq Konservatoriyasında alıb. Bir neçə onillikdən sonra isə Leninqradda Qara Qarayevin baletləri alqışlarla qarşılandı və bu baletlər Kirov (indiki Mariinski) Teatrında uğurla səhnələşdirildi. Bu günsə məşhur teatrın səhnəsinə rəqs karyerasının zirvəsinə - baş rəqqas tituluna çatan Timur Əsgərov çıxır.

Həyat magistralı

Böyük Vətən Müharibəsinin ən çətin günlərində qardaş respublikadan olan insanlar Leninqradın müdafiəsinə qalxdılar. Müdafiə Nazirliyinin "Xalqların Xatirəsi" elektron arxivində şəhər müdafiəçilərinin, o cümlədən qırıcı təyyarə pilotu Hüseynbala Əliyevin adı əbədi olaraq qorunur. Şəhər üzərindəki hava döyüşündə o, ölümcül yaralandıqdan sonra ikinci düşmən təyyarəsini vurmağı bacardı.

O illərdə arxa cəbhənin dəstəyi həyati əhəmiyyət daşıyırdı. 1942-ci ilin yazında Ladoqa gölünün dibi boyunca cəmi 43 gün ərzində təxminən 30 kilometr uzunluğunda sualtı yanacaq kəməri çəkildi. Bu gizli magistralla Bakıdan mühasirəyə alınmış şəhərə neft məhsullarını çatdırılır, "Həyat Yolu" maşınları və Ladoqa Donanması gəmilərinin mühərriklərini işlədirdi.

Təxminən 640.000 Azərbaycan vətəndaşı cəbhəyə getdi, onların arasında xeyli təcrübəli neftçilər də vardı. Qazma qurğularında və fabriklərdə onların yerini qadınlar tutdu: 1944-cü ilə qədər sənayedə hər on işçidən altısı qadın idi. Onlar iki və ya üç növbədə işləyir, çətin bacarıqlara yiyələnirdilər. Bütün bunlar cəbhə şəraitində, mədənlər üzərində hava hücumları təhlükəsinin oilduğu şəraitdə baş verirdi.

Azərbaycan neftçiləri 160 dəfə keçici Qırmızı Bayraqla təltif edildi. 1941-ci ildə isə həqiqətən rekord məhsuldarlıq əldə edildi: 23,5 milyon ton neft. Bu rəqəm Azərbaycan üçün misilsiz olaraq qalır. Şəhərin Azərbaycan müdafiəçilərinə dərin hörmət əlaməti olaraq, Piskarevsk Memorial Qəbiristanlığının Xatirə Xiyabanında qranit plitələr qoyuldu.

Müasir ənənələr

Bu yaradıcı ənənələr müharibədən sonrakı dövrdə də saxlanıldı və bu gün də davam edir. Təxminən 30 il şəhərin yoluxucu xəstəliklər xidmətinə rəhbərlik etmiş professor Aza Həsənovna Rəhmanovanın adı Sankt-Peterburq tibb tarixinə qızıl hərflərlə həkk olunub. O, ölkədə HİV infeksiyasına qarşı sistemli mübarizəyə başlayan ilk şəxslərdən biri olub. Neyrocərrahlardan ibarət Qasımovlar ailəsi də xüsusi yer tutur: Rusiya Federasiyasının Əməkdar həkimi Rauf Cabbaroviç Qasımov uzun illər A.L.Polenov adına Rusiya Elmi Tədqiqat Neyrocərrahiyyə İnstitutunda şöbə rəhbəri olub. Bu gün oğlu, tibb elmləri doktoru, professor Vüqar Qasımov onun irsini davam etdirir.

Texniki elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, professor Heydər İmanov Sankt-Peterburqda sənaye və ali təhsilə mühüm töhfələr verib. O, Rusiya Təhsil Akademiyasının Smolnı İnstitutunun təsisçisi və rektoru, eləcə də uzun müddət "Elektrokeramika" elmi-tədqiqat və istehsalat birliyinin direktoru olub.

Xeyriyyəçilər də Sankt Peterburqa öz töhfələrini verirlər. Məsələn, iş adamı Qod Nisanov Qriboyedov kanalının sahilindəki tarixi binaların genişmiqyaslı bərpasına, eləcə də Kronştadt Dəniz Katedralının bərpasına və Sankt-Peterburq Dəniz Texniki Universitetində idman infrastrukturunun inkişafına dəstək verib.

Diasporun fəaliyyəti də şəhərin mədəni həyatı ilə sıx bağlıdır. Bu ilin iyul ayında qəfildən vəfat edən Sankt-Peterburqlu yazıçı və incəsənət tarixçisi İrada Berq (Vovnenko) bu işə əhəmiyyətli töhfələr vermişdi. O, uzun illər Müqəddəs İsaak Katedralının beynəlxalq əlaqələr şöbəsinə rəhbərlik edib və onlarla əhəmiyyətli təhsil layihəsi həyata keçirib. Atası, görkəmli bakılı memar Tofiq Həsənov uzun illər "Lenproekt"ə rəhbərlik edib, şəhərdə çoxsaylı müasir binalar tikib, həmçinin Şarskoe Seloda tikinti işləri aparıb.

Əsrlər boyu davam edən bu davamlılığın təməli isə həmişə Sankt-Peterburqun akademik məktəbləri olub. Görkəmli sovet və rus türkoloqu, filoloqu Əfrasiyab Paşa oğlu Vəkilov da Leninqrad Universitetinin tarixində əlamətdar iz buraxıb. O, Leninqrad Dövlət Universitetinin məzunu, Böyük Vətən Müharibəsi veteranı olub. Əfrasiyab Vəkilov "Leninqradın müdafiəsinə görə" medalı da daxil olmaqla çoxsaylı medallarla təltif olunub.

O, uzun illər təhsil aldığı təhsil müəssisəsinin Türk filologiyası kafedrasında çalışıb. Onun elmi işi və müəllimlik fəaliyyəti Rusiya şərqşünaslığının inkişafına və akademik əlaqələrin möhkəmlənməsinə mühüm töhfə verib.

Görkəmli hüquq filosofu, 1960-cı illərdə Leninqrad Dövlət Universitetinin prorektoru olan Cangir Kərimov hüquq elminin inkişafında böyük rol oynayıb. Onun nailiyyətlərinə dərin hörmət əlaməti olaraq, 100 illik yubileyi münasibətilə universitetdə xatirə büstü açılıb.

Bu gün hüquqşünaslığın bu xəttini penologiya, kriminologiya və cinayət hüququ üzrə 100-dən çox elmi məqalənin müəllifi, Sankt-Peterburq Dövlət Universitetinin fəxri doktoru və Rusiya Elmlər Akademiyasının akademiki İlham Rəhimov davam etdirir. Onun fundamental tədqiqatları Rusiya cinayət hüququnun modernləşdirilməsinə ciddi təsir göstərib. O, universitetin beynəlxalq elmi əməkdaşlığının inkişafına mühüm töhfələr verir. Məzunu olduğu təhsil müəssisəsinə verdiyi töhfələrin təsdiqi olaraq, bu yaxınlarda universitetdə onun büstü açılıb. İnsan və şəhər arasındakı bu ayrılmaz əlaqəni ən yaxşı şəkildə onun özü izah edir: "Leninqrad Hüquq Məktəbi mənim üçün sadəcə akademik biliklər toplusu deyil, bu, unikal düşüncə tərzidir. Bu şəhərin ruhu, memarlığı və nəhəng tarixi irsi insana daxili intizam və peşəyə sədaqət aşılayır. Leninqrad əbədi olaraq ruhumun bir hissəsinə çevrilib."

Məhz bu bir-birinə qarışan talelər və elmi maraqlar Neva ilə Xəzər dənizi sahilləri arasındakı əlaqənin tarixin mücərrəd səhifəsi deyil, canlı, davamlı bir proses olduğunu sübut edir. Konnoqvardeyski bulvarındakı mavritan qadınlarının fiqurları Sankt-Peterburq mənzərəsinin ayrılmaz hissəsi olaraq qaldığı kimi, Azərbaycan alimləri, həkimləri, hərbçiləri və mədəniyyət xadimlərinin töhfələri də Şimali paytaxtın salnaməsinə əbədi olaraq həkk olunub.

Rüfət Məmmədov

Müəllif haqqında. Sankt-Peterburqda anadan olan Rüfət Məmmədov ADA Beynəlxalq Universitetinin Kommunikasiya və Rəqəmsal Media ixtisası üzrə tələbəsidir. O, doğma şəhərinin tarixi irsini, müxtəlif ölkələri və dövrləri birləşdirən mədəni körpüləri araşdırır.